दक्षिण अफ्रिकाको एउटा गुफामा वैज्ञानिकहरूले लाखौं वर्ष पुराना मानव अवशेष भेटेका थिए।
ती अवशेषमध्ये कोही महिला र कोही पुरूष होलान् भन्ने उनीहरूको अनुमान थियो। कतिपय अस्थिपञ्जरको आकार र बनोटका आधारमा पुरूष भनेर पहिचान समेत गरिएको थियो।
तर ती प्राचीन मानवका दाँतमा सुरक्षित प्रोटिन परीक्षण गर्दा वैज्ञानिकहरू आश्चर्यमा परे।
पहिले चार व्यक्तिका दाँत परीक्षण गरिएको थियो। चारै जनामा महिलासँग मिल्ने जैविक संकेत भेटियो।
त्यसपछि अनुसन्धानकर्ताले थप नमूना परीक्षण गरे।
पाँच, दस हुँदै कम्तिमा २० व्यक्तिका २३ वटा दाँत परीक्षण गरियो। तर नतिजा उस्तै आयो।
कुनै पनि नमूनामा पुरूषको पहिचान पुष्टि गर्ने प्रोटिन भेटिएन।
वैज्ञानिकहरूले १९ व्यक्तिको अवशेष जैविक रूपमा महिलाको भएको प्रमाणित गरे। बाँकी एक व्यक्तिको नतिजा पनि महिलासँग मेल खाने थियो। यद्यपि त्यसमा निश्चितताको स्तर केही कम थियो।
यसले मानव विकासक्रम अध्ययन गर्ने वैज्ञानिकहरूसामु अनौठो प्रश्न खडा गरेको छ।
ती प्राचीन मानवमध्ये पुरूषहरू कहाँ गए? के त्यो गुफामा महिलालाई मात्र राखिन्थ्यो? वा, लाखौं वर्षअघि बाँचेको त्यो मानव प्रजातिको शरीरमै केही फरक विशेषता थियो?
यसको निश्चित उत्तर वैज्ञानिकहरूसँग छैन।
यो अनुसन्धान सन् २०२६ जुनमा सार्वजनिक भएको थियो। यसको विस्तृत नतिजा प्रतिष्ठित वैज्ञानिक जर्नल 'सेल' को जुलाई ९ को अंकमा प्रकाशित छ।
दक्षिण अफ्रिका, डेनमार्क लगायत विभिन्न देशका अनुसन्धानकर्ताले यो अध्ययनमा सहकार्य गरेका थिए।
को थिए ती प्राचीन मानव?
सन् २०१३ मा दक्षिण अफ्रिकाको जोहानेसबर्ग नजिकै रहेको 'राइजिङ स्टार' नामक गुफामा अनुसन्धानकर्ताले ठूलो संख्यामा मानव अवशेष फेला पारेका थिए।
ती अवशेष अहिले जीवित मानिस अर्थात् 'होमो सेपियन्स' का थिएनन्। तिनीहरू विलुप्त भइसकेको अर्को मानव प्रजाति 'होमो नालेदी' का थिए।
यो प्रजातिको औपचारिक वैज्ञानिक पहिचान सन् २०१५ मा भएको थियो।
होमो नालेदीमा मानव विकासक्रमका पुराना र अपेक्षाकृत विकसित दुवै खालका शारीरिक विशेषता थिए। तिनीहरू दुई खुट्टाले हिँड्न सक्थे। तर उनीहरूको मस्तिष्क आधुनिक मानिसको तुलनामा निकै सानो थियो।
वैज्ञानिक अध्ययन अनुसार राइजिङ स्टार गुफाका यी जीवाश्म करिब ३ लाख ३५ हजारदेखि २ लाख ३६ हजार वर्ष पुराना छन्।
यसको अर्थ, अफ्रिकामा आधुनिक मानव प्रजातिको उदय भइरहेको समय आसपास होमो नालेदी पनि अस्तित्वमा थिए।
गुफाभित्र भेटिएका अस्थिपञ्जरमा एउटा अर्को विशेषता थियो।
धेरै व्यक्तिका हड्डीको आकार र बनोट असाधारण रूपमा मिल्दोजुल्दो थियो। सामान्यतया एउटै प्रजातिका महिला र पुरूषबीच शरीरको आकारमा केही भिन्नता देखिन्छ। तर यहाँ त्यो भिन्नता अपेक्षाकृत कम देखिएको थियो।
के यसको कारण त्यहाँ एकै लिंगका व्यक्तिहरू हुनु थियो?
यही प्रश्नको उत्तर खोज्न वैज्ञानिकहरूले दाँतको प्रोटिन अध्ययन गर्ने निर्णय गरे।
लाखौं वर्ष पुरानो दाँतले कसरी बतायो महिला कि पुरूष?
मानिसको दाँतको बाहिरी तहलाई इनामेल भनिन्छ। यो शरीरका सबभन्दा कडा पदार्थमध्ये एक हो।
दाँतको इनामेलमा रहेका केही प्रोटिन लाखौं वर्षसम्म सुरक्षित रहन सक्छन्।
वैज्ञानिकहरूले यही विशेषता उपयोग गरे।
मानिसमा सामान्यतया महिलासँग दुईवटा एक्स क्रोमोजोम हुन्छन् भने पुरूषसँग एउटा एक्स र एउटा वाई क्रोमोजोम हुन्छ।
दाँतको इनामेल बनाउन सहयोग गर्ने एमेलोजेनिन नामक प्रोटिनका एक्स र वाई क्रोमोजोमसँग सम्बन्धित फरक स्वरूप हुन्छन्। सामान्यतया पुरूषका दाँतमा वाई क्रोमोजोमसँग सम्बन्धित एमेलोजेनिन–वाई प्रोटिन पनि भेटिन्छ।
अनुसन्धानकर्ताले होमो नालेदीका दाँतमा यही प्रोटिन खोजे।
दाँतलाई धेरै क्षति नपुर्याई त्यसको सतहबाट सूक्ष्म नमूना निकालियो। त्यसपछि अत्याधुनिक उपकरणमार्फत प्रोटिनका अंशहरूको विश्लेषण गरियो।
परीक्षण गरिएका कुनै पनि व्यक्तिमा पुरूष पहिचान गर्ने भरपर्दो संकेत भेटिएन।
अझ रोचक कुरा, पहिले अस्थिपञ्जरको आकारका आधारमा पुरूष ठानिएको एउटा ठूलो शरीर भएको व्यक्तिको दाँतमा समेत त्यस्तो प्रोटिन भेटिएन।
यसले पहिले गरिएको शारीरिक पहिचानमै प्रश्न उठाएको छ।
के महिलालाई मात्र गुफामा राखिन्थ्यो?
अनुसन्धानपछि वैज्ञानिकहरूले एउटा सम्भावना अघि सारेका छन्।
सायद होमो नालेदीले मृत व्यक्तिहरूलाई कुनै सामाजिक परम्परा अनुसार फरक ठाउँमा राख्थे। त्यसैले अध्ययन गरिएको गुफाका भागहरूमा महिलाका अवशेष बढी जम्मा भएका हुन सक्छन्।
अनुसन्धानमा संलग्न पुरातत्वविद ली बर्गरले युरोपेली अनुसन्धान परिषदलाई दिएको प्रतिक्रियामा मृतकको लिंग अनुसार गरिने व्यवहारले यस्तो नतिजा आएको हुन सक्ने बताएका छन्।
यदि यो व्याख्या सही ठहरिए, मानव विकासक्रममा यसको ठूलो महत्त्व हुनेछ।
किनभने, यसले आधुनिक मानवभन्दा फरक प्राचीन मानव प्रजातिमा पनि मृतकप्रति विशेष सामाजिक व्यवहार रहेको सम्भावना बलियो बनाउनेछ।
तर यसमा एउटा समस्या छ।
वैज्ञानिकहरूले अध्ययन गरेका २० व्यक्तिमध्ये १० जना वयस्क र १० जना बालिका थिए।
यदि मृतकको लिंग अनुसार अलग राख्ने परम्परा थियो भने बालकलाई समेत किन अलग राखियो?
अर्कोतर्फ, होमो नालेदीले आफ्ना मृतकलाई जानाजान गाड्थे भन्ने पुरानो दाबी नै वैज्ञानिक समुदायमा विवादित छ। त्यसैले यो खोजलाई महिलाका लागि छुट्टै चिहान बनाइन्थ्यो भन्ने प्रमाण मान्न अहिले नै मिल्दैन।
अर्को सम्भावना : पुरूष पनि थिए, तर प्रोटिन फरक थियो
अनुसन्धानकर्ताले अर्को सम्भावना पनि खुला राखेका छन्।
होमो नालेदीका पुरूषमा एमेलोजेनिन–वाई प्रोटिन बनाउने जीनमा कुनै परिवर्तन वा त्यसको अंश हराएको हुन सक्छ।
आधुनिक मानिसमा पनि दुर्लभ आनुवांशिक परिवर्तनका कारण पुरूषमा उक्त प्रोटिनको पहिचान नहुन सक्छ। त्यसैले पुरूषसँग सम्बन्धित प्रोटिन नभेटिनु भनेको निश्चित रूपमा पुरूष नै नभएको प्रमाण होइन।
प्राचीन प्रोटिनको संरक्षण र परीक्षणका सीमितताले पनि नतिजाको व्याख्यामा सावधानी आवश्यक हुन्छ।
अनुसन्धानमा संलग्न नभएका केही वैज्ञानिकले यसै कारण सबै अवशेष महिला नै थिए भन्ने निष्कर्षमा पुग्न हतार गर्न नहुने बताएका छन्।
त्यसका लागि थप जीवाश्म परीक्षण र होमो नालेदीका पुरूषलाई स्वतन्त्र रूपमा पहिचान गर्न सकिने प्रमाण आवश्यक छ।
पुरूषहरू कहाँ गए भन्ने प्रश्न किन महत्त्वपूर्ण?
यो अनुसन्धानले अहिले नै होमो नालेदीको सामाजिक संरचना पत्ता लगाएको छैन। न त त्यो गुफामा महिला मात्र राखिन्थे भन्ने पुष्टि गरेको छ। तर यसले मानव विकासक्रमसम्बन्धी अध्ययनमा एउटा नयाँ प्रश्न थपेको छ।
आज हामी मृतकको अन्त्येष्टि, संस्कार र सामाजिक पहिचानलाई मानव सभ्यताको महत्त्वपूर्ण विशेषता मान्छौं।
यदि आधुनिक मानवभन्दा फरक कुनै प्राचीन मानव प्रजातिले पनि मृतकलाई लिंगका आधारमा अलग राख्थ्यो भन्ने पुष्टि भए, सामाजिक र सांस्कृतिक व्यवहारको विकासबारे हाम्रो बुझाइ थप फराकिलो हुनेछ।
ती अवशेषमा पुरूषको पहिचान नहुनुको कारण कुनै अज्ञात आनुवांशिक विशेषता रहेछ भने त्यसले पनि मानव विकासक्रमको अर्को रहस्य खोल्नेछ।
अहिलेलाई भने दक्षिण अफ्रिकाको गुफाले वैज्ञानिकहरूसामु एउटा अनुत्तरित प्रश्न छाडेको छ।
त्यहाँ भेटिएका २० प्राचीन मानव सबै महिला थिए भने पुरूषहरू कहाँ थिए?
र, त्योभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण प्रश्न छ— उनीहरू किन त्यहाँ भेटिएनन्?
***
